OPS kontra prawo. Co ujawniła interpelacja 16588?

Interpelacja nr 16588, złożona przez poseł Iwonę Kozłowską, miała zwrócić uwagę na sytuację osób mieszkających za granicą, które są obciążane opłatami za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej. Przedstawiony w niej przypadek Pana K.P. z Londynu pokazuje jednak coś znacznie poważniejszego: ośrodki pomocy społecznej w całej Polsce stosują przepisy w sposób sprzeczny z ustawą, posłowie nie znają właściwej procedury, a ministerstwo – zamiast korygować błędy – powiela je w oficjalnej odpowiedzi.

W efekcie osoby mieszkające za granicą są traktowane tak, jakby żyły w Polsce. Ich dochody przelicza się na złotówki, ignorując realne koszty życia w kraju pobytu. To prowadzi do decyzji, które nie tylko naruszają ustawę o pomocy społecznej, ale też zagrażają podstawowemu utrzymaniu tych osób.

OPS zastosował niewłaściwy przepis – i złamał procedurę

W interpelacji czytamy, że przy ustalaniu dochodu Pana K.P. „nie uwzględniano żadnych innych wskaźników”, poza samym przychodem z Wielkiej Brytanii. To prawda – OPS tak zrobił. Problem polega na tym, że w ogóle nie miał prawa stosować art. 8 ustawy o pomocy społecznej, bo ten przepis dotyczy świadczeń pieniężnych, a nie odpłatności za DPS.

W przypadku zstępnych stosuje się art. 103 ust. 2, który nakazuje ustalać odpłatność w formie umowy, po wcześniejszym zbadaniu możliwości, a nie dochodu. To oznacza negocjacje, a nie decyzję administracyjną. OPS w Brodnicy złamał więc procedurę już na pierwszym etapie.

Pismo SPS 023‑419/08: ministerstwo już dawno wyjaśniło, jak to robić

Co ciekawe, samo ministerstwo już w 2008 roku wyjaśniło, jak prawidłowo ustalać odpłatność za DPS. Najpierw należy ustalić możliwości osoby zobowiązanej – jej stan zdrowia, koszty utrzymania, obciążenia rodzinne, realne warunki życia i zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb. Jeśli możliwości wynoszą zero, postępowanie kończy się na tym etapie. Kryteria dochodowe stosuje się dopiero wtedy, gdy osoba ma realną możliwość zapłaty.

OPS w Brodnicy zrobił odwrotnie: zaczął od kryteriów, pominął ustalenie możliwości i wydał decyzję, choć powinien prowadzić negocjacje.

Art. 107 ust. 1: OPS musi ustalić realia życia – w kraju pobytu

Pan K.P. zarabia 1030 funtów. W Polsce wygląda to na „wysoki dochód”, ale w Londynie to kwota, która ledwo pozwala pokryć podstawowe koszty życia. OPS nie ustalił żadnego z elementów wymaganych przez art. 107 ust. 1 – nie zbadał kosztów mieszkania, transportu, pracy, jedzenia, utrzymania rodziny ani realnych warunków bytowych. Nie zastosował też Prawa konsularnego, które jest obowiązkowe w przypadku osób mieszkających za granicą.

Wywiad środowiskowy musi ustalić „całokształt sytuacji życiowej”. W przypadku osoby mieszkającej za granicą oznacza to ustalenie jej sytuacji w kraju pobytu, a nie w Polsce. OPS tego nie zrobił, a mimo to wydał decyzję.

Ministerstwo powiela błędy OPS i miesza przepisy

W odpowiedzi na interpelację ministerstwo pisze, że odpłatność ustala się w umowie. To prawda – ale w tej samej odpowiedzi nie zauważa, że OPS wydał decyzję, nie prowadził negocjacji i nie zbadał możliwości. Co więcej, minister powołuje się na art. 8 ust. 13 dotyczący przeliczenia waluty, choć przepis ten nie ma zastosowania do odpłatności za DPS.

Najbardziej zaskakujące jest jednak zdanie, że „w krajach gdzie wynagrodzenia i koszty życia są wyższe, wyższe są też koszty pobytu w placówkach opieki całodobowej”. To nie ma żadnego związku z tematem interpelacji. Ustawa o pomocy społecznej nie bada kosztów DPS w innych krajach. Chodzi o utrzymanie osoby zobowiązanej, a nie o porównywanie systemów opieki.

Ministerstwo sugeruje kierowanie spraw do sądu – również błędnie

Ministerstwo pisze, że w przypadku osób mieszkających za granicą „uzasadnione jest wytoczenie powództwa alimentacyjnego”. To nieprawda. OPS może kierować sprawę do sądu dopiero wtedy, gdy prawidłowo przeprowadzi postępowanie administracyjne, zbada możliwości, ustali koszty życia w kraju pobytu i zastosuje Prawo konsularne. OPS w Brodnicy nie wykonał żadnego z tych obowiązków.

Co gorsza, ministerstwo miesza dwa różne świadczenia: odpłatność za DPS (administracyjną) i alimenty (cywilne). To błąd merytoryczny, który wprowadza chaos interpretacyjny.

Dlaczego OPS-y źle interpretują ustawę?

Problem ma charakter ogólnopolski. OPS-y nie otrzymują szkoleń, nie mają dostępu do oficjalnych interpretacji, a forum OPS stało się nieformalnym centrum wykładni prawa. Media mówią wyłącznie o kryteriach dochodowych, a nawet pracownicy ministerstwa nie znają kluczowych wyroków, takich jak NSA I OSK 2820/16.

Art. 5: osoby mieszkające za granicą nie podlegają kryteriom dochodowym

To jeden z najważniejszych elementów, który umknął zarówno posłance, jak i ministerstwu. Art. 5 ustawy o pomocy społecznej mówi jasno: świadczenia przysługują osobom przebywającym na terytorium RP. Osoba mieszkająca za granicą nie jest beneficjentem ustawy, a więc nie podlega kryteriom dochodowym z art. 8 i nie może być oceniana według polskich tabel dochodowych. Wobec takich osób stosuje się wyłącznie art. 103 ust. 2.

OPS w Brodnicy naruszył art. 5, art. 103 ust. 2 i art. 107 ust. 1.

Podsumowanie

Art. 103 ust. 2 jest fundamentem ustalania odpłatności za DPS. Jeśli OPS go pomija, cała decyzja jest niezgodna z ustawą. Przypadek Pana K.P. pokazuje, że problem ma charakter ogólnopolski i wymaga pilnych zmian systemowych – od szkoleń, przez nadzór, po stworzenie oficjalnej platformy wiedzy dla OPS.

Autor

Michał Asman

Michał Asman – analityk systemu pomocy społecznej, specjalizujący się w wykładni art. 61, 64, 103 ust. 2 i 107 ustawy o pomocy społecznej. Autor raportów dotyczących nieprawidłowości w OPS, SKO i WSA oraz analiz porównawczych Polska–Niemcy. Przygotowuje materiały eksperckie i propozycje zmian legislacyjnych.

Komentarze OPS kontra prawo. Co ujawniła interpelacja 16588? (0)

      4 + 4 = ?