Art. 64 – przepis ochronny, którego OPS-y prawie nie stosują

Art. 64 ustawy o pomocy społecznej daje OPS-om jedno z najsilniejszych narzędzi ochrony osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za DPS. Umożliwia częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty, jeśli przemawiają za tym ważne okoliczności życiowe. W praktyce jednak przepis ten jest stosowany rzadko, a OPS-y często ograniczają się do kryteriów 300%, ignorując sytuacje, w których ustawodawca wprost nakazuje wziąć pod uwagę chorobę, niepełnosprawność, samotne rodzicielstwo czy rażące zaniedbania ze strony mieszkańca DPS. Art. 64 to przepis ochronny – nie „opcjonalny”.

Na czym polega art. 64?

Art. 64 pozwala zwolnić osobę zobowiązaną z opłaty za DPS – częściowo lub całkowicie – na jej wniosek i po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Nie jest to uznaniowa „łaska OPS-u”, lecz obowiązek rozważenia zwolnienia, jeśli zachodzą przesłanki ustawowe. Ustawodawca przewidział ten mechanizm po to, aby chronić osoby, które nie są w stanie udźwignąć dodatkowych kosztów.

Kiedy OPS powinien rozważyć zwolnienie?

Przepis wymienia siedem sytuacji, które „w szczególności” uzasadniają zwolnienie. To sformułowanie jest kluczowe – oznacza, że katalog ma charakter przykładowy, a nie zamknięty. OPS nie może ograniczać się do literalnych punktów 1–7. Ma obowiązek ocenić całą sytuację życiową osoby zobowiązanej.

Dlatego zwolnienie może być zastosowane również wtedy, gdy sytuacja jest trudna, ale nie mieści się wprost w ustawowych przykładach. Może chodzić o chorobę, niepełnosprawność, samotne rodzicielstwo, utrzymywanie kilku osób, wysokie koszty leczenia, zadłużenie, utratę pracy czy inne okoliczności, które powodują, że obciążenie opłatą doprowadziłoby rodzinę do ubóstwa.

Art. 64 nie jest przepisem matematycznym. To przepis humanitarny.

Najczęstsze przesłanki zwolnienia

Choć katalog jest otwarty, w praktyce najczęściej pojawiają się sytuacje takie jak:

• utrzymywanie innych członków rodziny,
• trudne okoliczności życiowe,
• utrzymywanie się z jednego świadczenia,
• samotne rodzicielstwo,
• doświadczenie zaniedbań lub przemocy,
• oddalenie powództwa o alimenty,
• rażące naruszenie obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS.

To są przykłady – nie granice.

Prawo do odwołania się bezpośrednio do burmistrza

Art. 64 ma jeszcze jedną ważną funkcję: umożliwia odwołanie się bezpośrednio do burmistrza, jeśli OPS sporządził umowę lub decyzję niezgodnie z ustaleniami z wywiadu. W praktyce zdarza się, że OPS przeprowadza wywiad, ustala fakty, ale pomija je przy sporządzaniu umowy lub wpisuje kwotę, która nie wynika z możliwości osoby zobowiązanej.

W takiej sytuacji osoba zobowiązana może wskazać, że:

• umowa lub decyzja jest sprzeczna z materiałem dowodowym,
• OPS naruszył art. 103 ust. 2 (możliwości),
• OPS pominął przesłanki zwolnienia z art. 64,
• OPS naruszył art. 7 i 77 k.p.a. (obowiązek ustalenia stanu faktycznego).

To właśnie dlatego ustawodawca przewidział, że w pierwszej kolejności zawiera się umowę, a nie wydaje decyzję.

Dlaczego najpierw jest umowa?

Umowa jest podstawowym trybem ustalania opłaty. Od umowy odwołujemy się do burmistrza, a nie do SKO. Burmistrz może zmienić lub uchylić umowę, zastosować zwolnienie z art. 64 albo nakazać OPS-owi sporządzenie nowej umowy zgodnej z wywiadem. To tryb szybszy, bardziej elastyczny i bardziej ochronny dla mieszkańca.

Decyzja pojawia się dopiero wtedy, gdy osoba odmawia podpisania umowy lub nie ma możliwości jej zawarcia. Od decyzji odwołujemy się już do SKO, a potem do sądu — to tryb dłuższy i bardziej sformalizowany.

Najważniejsze stanowisko ministerstwa – SPS 023 419/08

W piśmie z 28 lutego 2008 r. ministerstwo napisało:

„Przy ustalaniu odpłatności brana jest pod uwagę rzeczywista sytuacja materialna rodziny, w taki sposób, aby obciążona opłatą sama nie znalazła się w sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”

To zdanie jest kluczem do całego systemu. Potwierdza, że możliwości finansowe są ważniejsze niż kryteria, a OPS nie może obciążać osoby w sposób, który doprowadziłby ją do ubóstwa. Praktyka „dochód minus 300%” jest sprzeczna z tym stanowiskiem — i nie może być stosowana również przy art. 64.

Dlaczego art. 64 jest tak ważny?

Art. 64 chroni osoby, które żyją w trudnych warunkach, samotnie wychowują dzieci, są chore lub niepełnosprawne, doświadczyły przemocy, nie mają wsparcia rodziny lub nie są w stanie udźwignąć dodatkowych kosztów. To przepis humanitarny, którego celem jest ochrona człowieka — nie budżetu OPS.

Ignorowanie art. 64 oznacza naruszenie procedury i prawa. Przepis ten daje osobie zobowiązanej realną tarczę ochronną: możliwość odwołania się na poziomie gminy, zanim sprawa trafi do SKO.

Wniosek

Art. 64 ustawy o pomocy społecznej to jeden z najważniejszych przepisów chroniących osoby zobowiązane do ponoszenia opłat za DPS. Ustawodawca przewidział szeroki katalog sytuacji, w których OPS powinien zastosować zwolnienie — częściowe lub całkowite. W praktyce jednak przepis ten jest stosowany rzadko, a OPS-y skupiają się na kryteriach 300%, ignorując okoliczności życiowe, które ustawa wprost nakazuje brać pod uwagę.

Dopóki art. 64 nie zacznie być stosowany zgodnie z jego celem, system odpłatności za DPS będzie działał w sposób niepełny i niesprawiedliwy.

Autor

Michał Asman

Michał Asman – analityk systemu pomocy społecznej, specjalizujący się w wykładni art. 61, 64, 103 ust. 2 i 107 ustawy o pomocy społecznej. Autor raportów dotyczących nieprawidłowości w OPS, SKO i WSA oraz analiz porównawczych Polska–Niemcy. Przygotowuje materiały eksperckie i propozycje zmian legislacyjnych.

Komentarze Art. 64 – przepis ochronny, którego OPS-y prawie nie stosują (0)

      5 + 3 = ?