Art. 61 i art. 103 ust. 2 – fundament ustalania odpłatności za DPS

W wielu OPS-ach wciąż funkcjonuje błędny schemat ustalania odpłatności za pobyt w DPS. Procedura zaczyna się od kryteriów dochodowych, a dopiero później – jeśli w ogóle -analizowane są możliwości osoby zobowiązanej. To odwrócenie logiki ustawy prowadzi do decyzji sprzecznych z prawem i obciążania osób, które nie powinny płacić ani złotówki.

Od czego naprawdę trzeba zacząć?

Aby prawidłowo ustalić odpłatność za DPS, trzeba zacząć od literalnego brzmienia ustawy. Art. 61 ust. 2 pkt 2 wskazuje, że opłatę wnoszą małżonek oraz zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2.

To właśnie art. 103 ust. 2 jest przepisem, z którego wynika obowiązek odpłatności. Kryteria dochodowe nie tworzą obowiązku – mogą go jedynie ograniczać.

Dopiero gdy istnieją możliwości, można sprawdzić, czy dochód przekracza 300% kryterium. OPS-y, SKO i WSA od lat interpretują to odwrotnie, jakby ustawa nakazywała zaczynać od kryteriów. Tymczasem art. 61 odsyła wprost do art. 103 ust. 2, a więc pierwszym krokiem zawsze musi być ustalenie możliwości.

Możliwości to nie dochód

Art. 103 ust. 2 nakazuje ustalić zarówno dochody, jak i możliwości osoby zobowiązanej. Możliwości to realna zdolność płatnicza, a więc koszty życia, utrzymania dzieci, leczenia, zobowiązania, sytuacja zdrowotna i rodzinna oraz warunki życia – również za granicą.

Dopiero po ustaleniu, że osoba ma jakiekolwiek możliwości finansowe, można przejść do kryteriów 300%. Kryteria nie ustalają opłaty. Kryteria są jedynie filtrem, który sprawdza, czy po wniesieniu opłaty pozostanie ustawowe minimum.

Jak wygląda prawidłowa procedura?

Art. 61 ust. 2 pkt 2 mówi jasno: opłatę wnosi się zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2. To oznacza, że procedura powinna przebiegać w trzech etapach.

Najpierw ustalenie możliwości – to kluczowy moment. OPS musi ustalić realną sytuację osoby: koszty życia, utrzymania dzieci, leczenia, zobowiązania, warunki życia za granicą, sytuację zdrowotną i rodzinną.
Jeśli możliwości wynoszą 0 zł – postępowanie kończy się natychmiast. Nie wolno stosować kryteriów, wydawać decyzji ani obciążać rodziny. Różnicę dopłaca gmina.

Dopiero potem kryteria -mogą być użyte tylko wtedy, gdy istnieją możliwości. Służą wyłącznie do sprawdzenia, czy po wniesieniu opłaty pozostanie ustawowe minimum.

Na końcu porównanie – obowiązuje wartość niższa: możliwości albo kryteria. Jeśli kryteria wskazują 0 zł, nie można obciążyć w ogóle.

Najczęstszy błąd OPS-ów: zaczynanie od końca

W praktyce OPS-y zaczynają od kryteriów dochodowych, a dopiero później -jeśli w ogóle -analizują możliwości. To całkowite odwrócenie sensu ustawy.

Jeżeli osoba nie ma możliwości ponoszenia opłaty, procedura powinna zakończyć się natychmiast. Nie stosuje się kryteriów, nie wydaje się decyzji o zwolnieniu, nie prowadzi się dalszego postępowania i nie obciąża się dzieci. Różnicę dopłaca gmina.

Ustawa chroni osoby, które same potrzebują pomocy. Nie pozwala obciążać ich pomocą wobec innych.

Prawidłowa procedura ustalania odpłatności

Art. 61 ust. 2 pkt 2 mówi jasno:
małżonek i zstępni wnoszą opłatę zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2.

To oznacza, że prawidłowa procedura wygląda tak:

Krok 1 – ustalenie możliwości (art. 103 ust. 2)

To najważniejszy etap. OPS musi ustalić realną sytuację osoby: koszty życia, koszty utrzymania dzieci, koszty leczenia, zobowiązania, warunki życia za granicą, sytuację zdrowotną i rodzinną.

Jeśli możliwości wynoszą 0 zł – postępowanie kończy się natychmiast.
Nie wolno stosować kryteriów, wydawać decyzji ani obciążać rodziny.
Różnicę dopłaca gmina.

Krok 2 – zastosowanie kryteriów (tylko jeśli istnieją możliwości)

Kryteria dochodowe mogą być użyte dopiero wtedy, gdy osoba ma jakiekolwiek możliwości finansowe. Służą wyłącznie do sprawdzenia, czy po wniesieniu opłaty pozostanie ustawowe minimum.

Krok 3 – porównanie możliwości z kryteriami

Jeżeli kryteria wskazują kwotę wyższą niż możliwości -obowiązują możliwości.
Jeżeli niższą – obowiązują kryteria.
Jeżeli 0 zł – nie można obciążyć w ogóle.

Na koniec: pismo SPS 023 419/08 – serce ustawy, o którym zapomniano

Warto przypomnieć pismo Ministerstwa Pracy o sygnaturze SPS 023 419/08, będące odpowiedzią na interpelację śp. Poseł Izabeli Jarugi-Nowackiej. To najważniejsza interpretacja dotycząca odpłatności za DPS, jaką kiedykolwiek wydał resort.

Ministerstwo napisało tam zdanie, które powinno być fundamentem każdej decyzji OPS:
„Przy ustalaniu odpłatności brana jest pod uwagę rzeczywista sytuacja materialna rodziny, w taki sposób, aby obciążona opłatą sama nie znalazła się w sytuacji wymagającej wsparcia pieniężnego z pomocy społecznej.”

To zdanie jest sercem ustawy.
To zdanie chroniło ludzi, których Jaruga-Nowacka chciała chronić najbardziej.
I to zdanie – choć nadal aktualne – jest dziś ignorowane.

Autor

Michał Asman

Michał Asman – analityk systemu pomocy społecznej, specjalizujący się w wykładni art. 61, 64, 103 ust. 2 i 107 ustawy o pomocy społecznej. Autor raportów dotyczących nieprawidłowości w OPS, SKO i WSA oraz analiz porównawczych Polska–Niemcy. Przygotowuje materiały eksperckie i propozycje zmian legislacyjnych.

Komentarze Art. 61 i art. 103 ust. 2 – fundament ustalania odpłatności za DPS (0)

      1 + 2 = ?