Decyzja o odpłatności była błędna od początku. Wpis z forum OPS.pl pokazuje, gdzie OPS popełnił błąd

W pytaniu z forum OPS.pl z 25 maja 2026 r. pracownik MOPS opisał sytuację, w której osoba zobowiązana wnosiła częściową odpłatność za pobyt matki w DPS. Po aktualizacji wywiadu okazało się, że jej dochód spadł poniżej 300% kryterium. Pojawiło się pytanie, czy należy sporządzić aneks do umowy, czy ją wypowiedzieć. Tymczasem z samego opisu wynika, że pierwotna decyzja została wydana niezgodnie z ustawą, bo OPS zaczął od kryteriów, a nie od ustalenia możliwości.

Możliwości z art. 103 ust. 2 decydują o wszystkim

Ustawa jest w tej kwestii jednoznaczna: obowiązek odpłatności powstaje wyłącznie wtedy, gdy istnieją możliwości z art. 103 ust. 2. To one są fundamentem procedury. Kryteria dochodowe nie mogą tworzyć obowiązku – mogą go jedynie ograniczać.

Możliwości to realna zdolność płatnicza osoby zobowiązanej, obejmująca koszty życia, zobowiązania, sytuację zdrowotną i rodzinną oraz wydatki konieczne do utrzymania. To nie jest sam dochód, lecz to, co realnie zostaje po życiu.

Art. 61 ust. 2 pkt 2 odsyła wprost do art. 103 ust. 2. To oznacza, że nie wolno zaczynać od kryteriów 300%. Najpierw ustala się możliwości, a dopiero potem – jeśli one istnieją – stosuje się kryteria jako limit maksymalny.

Brak możliwości = koniec procedury

Jeżeli z art. 103 ust. 2 wynika, że osoba nie ma możliwości ponoszenia opłaty, postępowanie powinno zakończyć się w tym miejscu. Nie stosuje się kryteriów, nie wydaje się decyzji o zwolnieniu i nie obciąża się zstępnych. Różnicę dopłaca gmina.

Osoba, która sama potrzebuje pomocy, nie może być obciążana pomocą wobec innych.

Kryteria stosuje się dopiero wtedy, gdy istnieją możliwości

Jeżeli możliwości istnieją, kryteria pełnią funkcję filtra. Sprawdzają jedynie, czy po wniesieniu opłaty pozostanie ustawowe minimum. Nie mogą być stosowane jako pierwszy krok ani zastępować analizy sytuacji faktycznej.

Co to oznacza dla sprawy z forum OPS.pl?

Skoro po aktualizacji wywiadu okazało się, że osoba ma dochód poniżej 300% kryterium, to obowiązek odpłatności nie istnieje z mocy prawa. Umowa o odpłatność staje się bezprzedmiotowa. Nie sporządza się aneksu ani wypowiedzenia — nie można modyfikować umowy, która utraciła podstawę prawną.

Najważniejsze jest jednak to, że osoba nie powinna była płacić od samego początku, bo OPS zastosował błędną procedurę, zaczynając od kryteriów, a nie od ustalenia możliwości.

Spadek poniżej 300% nie jest „nową sytuacją” – to dowód, że decyzja była wadliwa

OPS-y często traktują spadek dochodu poniżej 300% jako zmianę sytuacji. Tymczasem ustawa mówi coś innego: to nie jest zmiana, lecz ujawnienie, że pierwotna decyzja została wydana niezgodnie z prawem.

300% kryterium nie jest podstawą ustalenia opłaty. To jedynie filtr stosowany po ustaleniu możliwości. Jeżeli OPS zaczął od kryteriów, cała decyzja była wadliwa.

Pismo SPS 023 419/08 – interpretacja, którą organy ignorują

Ministerstwo już w 2008 r. wyjaśniło, że:

• art. 103 ust. 2 ma pierwszeństwo,
• kryteria nie mogą być podstawą decyzji,
• organ musi badać możliwości,
• nie wolno obciążać osoby, która nie ma możliwości,
• umowa jest obowiązkowa,
• decyzja musi być zgodna z umową,
• kryteria są limitem maksymalnym.

To pismo miało być kompasem.
Tymczasem OPS-y, SKO i WSA działają tak, jakby nigdy nie zostało wydane.

Prawidłowa procedura ustalania odpłatności za DPS

Krok 1 – ustalenie możliwości (art. 103 ust. 2)

OPS musi ustalić:

• stan zdrowia,
• koszty utrzymania,
• obciążenia rodzinne,
• realne warunki życia,
• zdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb.

Jeśli możliwości = 0 zł → koniec postępowania.
Nie wolno stosować kryteriów.

Krok 2 – zastosowanie kryteriów (tylko jeśli istnieją możliwości)

Jeżeli osoba może zapłacić np. 500 zł, dopiero wtedy stosuje się kryteria dochodowe, aby ustalić, czy OPS może obciążyć do tej kwoty.

Kryteria nie mogą być stosowane:

• jako pierwszy krok,
• automatycznie,
• wobec osoby, która nie ma możliwości,
• zamiast analizy sytuacji faktycznej.

Krok 3 – porównanie możliwości z kryteriami

• jeśli kryteria wskazują kwotę wyższą niż możliwości → obowiązują możliwości,
• jeśli kryteria wskazują kwotę niższą → obowiązują kryteria,
• jeśli kryteria wskazują 0 zł → nie można obciążyć w ogóle.

Przykład:
możliwości = 500 zł
kryteria = 1200 zł
→ górna granica to 500 zł, nie 1200.

Dlaczego to tak ważne?

Bo wpis z forum OPS.pl pokazuje coś fundamentalnego:

➡ spadek poniżej 300% nie zwalnia z odpłatności — on ujawnia, że obowiązek nigdy nie powstał.

To nie OPS „zwalnia” osobę.
To ustawa mówi, że obowiązek nie istnieje.

Autor

Michał Asman

Michał Asman – analityk systemu pomocy społecznej, specjalizujący się w wykładni art. 61, 64, 103 ust. 2 i 107 ustawy o pomocy społecznej. Autor raportów dotyczących nieprawidłowości w OPS, SKO i WSA oraz analiz porównawczych Polska–Niemcy. Przygotowuje materiały eksperckie i propozycje zmian legislacyjnych.

Komentarze Decyzja o odpłatności była błędna od początku. Wpis z forum OPS.pl pokazuje, gdzie OPS popełnił błąd (0)

      1 + 5 = ?